İçeriğe geç
İstanbul AkademiFinans Eğitimi
Sözlük

Finans Sözlüğü

99 finans ve yatırım terimi, sade dille: önce kısa tanım, sonra bağlam ve sık yapılan yorum hatası. Yatırım tavsiyesi içermez.

Temel kavramlar

Bileşik Getiri nedir?

Bileşik getiri, kazancın ana paraya eklenip sonraki dönemde kazancın da getiri üretmesidir; zamanla üstel büyüme yaratır.

Formül: son değer = ana para × (1 + oran)^dönem sayısı. Etkisi ilk yıllarda küçük görünür, uzun vadede belirginleşir; bu yüzden süre ve vazgeçmeme, oranın kendisi kadar önemlidir. Aynı mantık borçta da işler.

İlgili: Faiz, Reel Getiri

Çeşitlendirme nedir?

Çeşitlendirme, riski tek bir varlığa bağlamamak için birbirinden farklı davranan varlıklara yatırım yapmaktır.

Yalnızca adetin artması çeşitlendirme değildir: aynı sektördeki on hisse birlikte düşebilir. Etkili çeşitlendirme, varlıklar arası korelasyonun düşük olmasına dayanır. Riski azaltır, ortadan kaldırmaz.

İlgili: Korelasyon, Portföy, Varlık Dağılımı

Enflasyon nedir?

Enflasyon, mal ve hizmet fiyatlarının genel düzeyinin zaman içinde sürekli artması, paranın satın alma gücünün düşmesidir.

Tüketici fiyat endeksi (TÜFE) ile ölçülür. Aynı tutarla zamanla daha az şey alınıyorsa enflasyon vardır. Getirinizi her zaman enflasyonla birlikte okuyun: nominal olarak kazanç, reel olarak kayıp olabilir.

İlgili: TÜFE, Reel Getiri, Dezenflasyon

Faiz nedir?

Faiz, paranın belirli bir süre kullanılmasının bedelidir; borç alan öder, borç veren kazanır.

Basit faiz yalnızca ana paraya, bileşik faiz ana para ile birikmiş faize işler. Faiz oranı hem tasarruf getirisini hem kredi maliyetini hem de varlık fiyatlarını etkiler.

İlgili: Reel Faiz, Politika Faizi, Bileşik Getiri

Getiri nedir?

Getiri, bir yatırımın belirli bir dönemde ana paraya göre sağladığı kazanç ya da kayıptır.

Fiyat değişimi ile kâr payı, faiz gibi nakit akışlarının toplamıdır (toplam getiri). Dönem uzunluğu belirtilmeden verilen getiri oranı eksik bilgidir; yıllıklandırılmış değerler karşılaştırmada kullanılır.

İlgili: Reel Getiri, Bileşik Getiri

Likidite nedir?

Likidite, bir varlığın değerinden önemli kayıp vermeden ne kadar hızlı nakde çevrilebildiğidir.

Para en likit varlıktır; gayrimenkul düşük likiditelidir. Piyasada alış-satış farkı geniş ve hacim düşükse likidite zayıftır. Acil nakit ihtiyacı olan biri için likidite, getiriden önemli olabilir.

İlgili: Alış-Satış Farkı (Spread), İşlem Hacmi

Nominal Getiri nedir?

Nominal getiri, yatırımın enflasyon düşülmeden hesaplanan parasal kazancıdır.

Hesap özetinde gördüğünüz yüzde genellikle nominal getiridir. Karar vermeden önce reel getiriye çevirmek gerekir; aksi hâlde yüksek görünen bir oran satın alma gücünü korumuyor olabilir.

İlgili: Reel Getiri

Portföy nedir?

Portföy, bir yatırımcının sahip olduğu tüm yatırım araçlarının bir bütün olarak ele alınan toplamıdır.

Başarı, tek bir varlığın değil toplamın risk ve getirisiyle ölçülür. Portföy; hisse, tahvil, fon, altın ve nakit gibi farklı davranan parçalardan oluşabilir.

İlgili: Çeşitlendirme, Varlık Dağılımı

Rebalans (Yeniden Dengeleme) nedir?

Rebalans, fiyat hareketleriyle bozulan portföy dağılımını hedef oranlara geri getirmektir.

Örneğin hisselerin değeri artıp hedeften fazla paya ulaştıysa fazlası azaltılır. Kural önceden belirlenir (belirli aralıklarla ya da sapma eşiğiyle); böylece duygusal karar yerine disiplin devreye girer. İşlem maliyeti ve vergi de hesaba katılır.

İlgili: Varlık Dağılımı

Reel Faiz nedir?

Reel faiz, nominal faizin beklenen veya gerçekleşen enflasyondan arındırılmış hâlidir.

Pozitif reel faiz, mevduat veya tahvilin satın alma gücünü artırdığı anlamına gelir; negatif reel faiz, enflasyonun faizden yüksek olduğunu gösterir. Merkez bankalarının duruşunu değerlendirirken sık kullanılır.

İlgili: Faiz, Enflasyon

Reel Getiri nedir?

Reel getiri, nominal getirinin enflasyondan arındırılmış hâlidir; paranızın satın alma gücünün gerçekte ne kadar arttığını gösterir.

Kaba hesap nominal getiriden enflasyonu çıkarmaktır; kesin hesap (1 + nominal) / (1 + enflasyon) − 1 formülüdür. Varsayımsal örnek: yıllık %40 nominal getiri ve %45 enflasyonda reel getiri eksidir.

İlgili: Nominal Getiri, Enflasyon

Risk nedir?

Yatırımda risk, gerçekleşen getirinin beklenenden farklı olma, özellikle zarar etme ihtimalidir.

Risk yalnızca dalgalanma değildir: kalıcı sermaye kaybı, likidite, kur, faiz ve karşı taraf riski gibi türleri vardır. Riskin ortadan kaldırılması değil, kabul edilebilir düzeyde yönetilmesi hedeflenir.

İlgili: Volatilite, Risk Bütçesi, Çeşitlendirme

Varlık Dağılımı nedir?

Varlık dağılımı, portföyün hisse, tahvil, nakit, altın gibi varlık sınıfları arasında nasıl bölüştürüldüğüdür.

Uzun vadeli sonuçları büyük ölçüde tek tek seçimlerden çok bu dağılım belirler. Dağılım yatırım vadesine, risk toleransına ve gelir ihtiyacına göre yazılı bir politika olarak belirlenmelidir.

İlgili: Portföy, Rebalans (Yeniden Dengeleme), Risk Bütçesi

Volatilite nedir?

Volatilite, bir varlığın fiyatının zaman içinde ne kadar sert dalgalandığının ölçüsüdür.

Genellikle getirilerin standart sapmasıyla ifade edilir. Yüksek volatilite yüksek getiri garantisi değildir; yalnızca belirsizliğin büyüklüğünü gösterir. Aynı varlıkta volatilite zamanla değişir.

İlgili: Risk, Beta

Yatırım Vadesi nedir?

Yatırım vadesi, paraya ihtiyaç duyulmadan yatırımda kalınabilecek süredir.

Kısa vadeli ihtiyaç için ayrılan para dalgalı varlıklarda tutulmamalıdır; uzun vadeli hedefler daha fazla dalgalanmayı kaldırabilir. Vade, hangi aracın uygun olduğunu belirleyen ilk sorudur.

İlgili: Risk, Likidite

Makroekonomi

Cari Açık nedir?

Cari açık, bir ülkenin mal, hizmet ve gelir akışlarında yurt dışına yaptığı ödemelerin yurt dışından aldıklarından fazla olmasıdır.

Açık, dış finansman (yabancı sermaye, borçlanma, rezerv) ile kapatılmak zorundadır. Süreklilik arz eden büyük açık, kur ve faiz üzerinde baskı oluşturabilir.

İlgili: Döviz Kuru, GSYH

CDS (Kredi Temerrüt Takası) nedir?

CDS, bir borçlunun borcunu ödeyememe riskine karşı alınan sigorta benzeri sözleşmedir; fiyatı ülke veya şirket riskinin göstergesi olarak izlenir.

Yükselen CDS primi, piyasanın temerrüt riskini daha yüksek gördüğü anlamına gelir. Tek başına karar verdirmez; faiz, kur ve rezervle birlikte okunur.

İlgili: Risk Primi

Çekirdek Enflasyon nedir?

Çekirdek enflasyon, enerji, gıda gibi oynak kalemler hariç tutularak hesaplanan, kalıcı fiyat eğilimini gösteren enflasyon ölçüsüdür.

Merkez bankaları geçici şokları ayıklamak için izler. Tanımı ülkeye göre değişir; hangi kalemlerin dışarıda bırakıldığını bilmeden iki ülkenin çekirdek enflasyonunu karşılaştırmayın.

İlgili: TÜFE, Enflasyon

Deflasyon nedir?

Deflasyon, mal ve hizmet fiyatlarının genel düzeyinin sürekli düşmesidir.

İlk bakışta olumlu görünse de tüketimin ve yatırımın ertelenmesine, borç yükünün gerçekte artmasına yol açabilir. Merkez bankaları genellikle düşük ve istikrarlı pozitif enflasyonu hedefler.

İlgili: Dezenflasyon, Resesyon

Dezenflasyon nedir?

Dezenflasyon, enflasyon oranının düşmesidir; fiyatlar artmaya devam eder ama artış hızı yavaşlar.

Deflasyonla karıştırılır: deflasyonda genel fiyat düzeyi düşer. Dezenflasyonda fiyatlar hâlâ yükselir, sadece daha yavaş.

İlgili: Enflasyon, Deflasyon

Döviz Kuru nedir?

Döviz kuru, bir para biriminin başka bir para birimi cinsinden fiyatıdır.

Örneğin USD/TRY, bir doların kaç lira ettiğini gösterir. Kuru faiz farkı, enflasyon farkı, cari denge ve risk iştahı gibi etkenler belirler. Yurt dışı geliri veya borcu olanlar için kur riski doğrudan sonuçlar yaratır.

İlgili: Cari Açık, Risk İştahı

Fed nedir?

Fed (Federal Rezerv), ABD'nin merkez bankasıdır; faiz kararlarını FOMC toplantılarında verir.

ABD faiz kararları dolar, küresel tahvil ve hisse piyasalarını etkilediği için tüm dünyada izlenir. Gelişmekte olan ülke varlıkları sıklıkla Fed beklentilerine duyarlıdır.

İlgili: Merkez Bankası, Politika Faizi

GSYH nedir?

GSYH (Gayrisafi Yurt İçi Hasıla), bir ülkede belirli bir dönemde üretilen tüm nihai mal ve hizmetlerin toplam değeridir.

Ekonominin büyüklüğünü ve büyüme hızını gösterir. Büyüme oranı ile kişi başına gelir ve gelir dağılımı ayrı konulardır.

İlgili: Resesyon

Merkez Bankası nedir?

Merkez bankası, bir ülkenin para politikasını yürüten, fiyat istikrarını sağlamayı amaçlayan ve bankacılık sisteminin son kredi mercii olan kurumdur.

Faiz kararları, rezerv yönetimi ve açıklamaları aracılığıyla piyasa beklentilerini yönlendirir. Türkiye'de TCMB, ABD'de Fed, euro bölgesinde ECB'dir.

İlgili: Politika Faizi, Fed

Parasal Genişleme (QE) nedir?

Parasal genişleme, merkez bankasının tahvil gibi varlıklar alarak piyasaya likidite vermesi ve uzun vadeli faizleri düşürmeye çalışmasıdır.

Politika faizi sıfıra yaklaştığında kullanılan olağan dışı bir araçtır. Tersi olan parasal sıkılaştırmada merkez bankası bilançosunu küçültür ve likiditeyi çeker.

İlgili: Merkez Bankası, Likidite

Politika Faizi nedir?

Politika faizi, merkez bankasının para politikasının duruşunu belirlemek için kullandığı temel faiz oranıdır.

Türkiye'de Merkez Bankası'nın bir hafta vadeli repo ihale faizi referans alınır. Politika faizi mevduat, kredi ve tahvil faizlerini etkileyerek ekonomiye yayılır.

İlgili: PPK, Merkez Bankası, Faiz

PPK nedir?

PPK (Para Politikası Kurulu), Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nda politika faizini ve para politikası duruşunu belirleyen karar organıdır.

Toplantı takvimi önceden ilan edilir ve karar metni piyasada yakından izlenir. Kararın kendisi kadar beklentiye göre sürpriz olup olmadığı fiyatları etkiler.

İlgili: Politika Faizi, Merkez Bankası

Resesyon nedir?

Resesyon, ekonomik faaliyetin geniş bir alanda ve belirli bir süre boyunca gerilemesidir.

Yaygın pratik tanım art arda iki çeyrek küçülmedir, ancak resmî tespit kurumlara göre değişir. İşsizlik, üretim ve gelir birlikte değerlendirilir.

İlgili: GSYH, Stagflasyon

Risk İştahı nedir?

Risk iştahı, piyasa katılımcılarının riskli varlıklara ne kadar yatırım yapmaya istekli olduğunu anlatan genel eğilimdir.

Risk iştahı artınca hisse ve gelişmekte olan ülke varlıklarına talep yükselir; düştüğünde altın, devlet tahvili gibi güvenli limanlara yönelim artar. Bir gösterge değil, bir okuma biçimidir.

İlgili: Risk Primi, Döviz Kuru

Risk Primi nedir?

Risk primi, riskli bir varlığın sahibinin risksiz varlığa göre talep ettiği ek getiridir.

Hisse senedi risk primi, hisse getirisi ile risksiz faiz arasındaki beklenen farktır. Ülke risk primi ise ülkenin borçlanma maliyetine eklenen farktır.

İlgili: CDS (Kredi Temerrüt Takası), Risk

Stagflasyon nedir?

Stagflasyon, ekonomik büyümenin zayıf, işsizliğin yüksek olduğu bir dönemde enflasyonun da yüksek seyretmesidir.

Politika yapıcılar için zor bir durumdur: enflasyonla mücadele için faiz artırmak büyümeyi daha da yavaşlatabilir.

İlgili: Enflasyon, Resesyon

TÜFE nedir?

TÜFE (Tüketici Fiyat Endeksi), hanehalklarının tükettiği mal ve hizmet sepetinin fiyat değişimini ölçen endekstir.

Türkiye'de TÜİK her ay açıklar; enflasyon denince çoğunlukla yıllık TÜFE değişimi kastedilir. Sepet ve ağırlıklar zamanla güncellenir; kişisel harcama yapınız endeksten farklı olabilir.

İlgili: Enflasyon, ÜFE, Çekirdek Enflasyon

ÜFE nedir?

ÜFE (Üretici Fiyat Endeksi), üreticilerin sattığı ürünlerin fiyat değişimini ölçer ve çoğu zaman tüketici enflasyonunun öncü göstergesi sayılır.

Girdi maliyeti artışları önce ÜFE'de görünür, sonra tüketici fiyatlarına yansıyabilir. İkisi arasındaki makas, üretici marjlarındaki baskıyı anlamaya yardımcı olur.

İlgili: TÜFE, Enflasyon

Verim Eğrisi nedir?

Verim eğrisi, aynı kalitedeki tahvillerin vadeye göre faiz (getiri) oranlarını gösteren grafiktir.

Normalde uzun vade faizi kısa vadeden yüksektir. Kısa vadenin uzun vadeyi geçmesine (ters eğri) tarihte sıkça resesyon beklentisi eşlik etmiştir; ancak bu bir kesinlik değil, olasılık göstergesidir.

İlgili: Tahvil, Faiz

Hisse ve şirket analizi

Bedelsiz Sermaye Artırımı nedir?

Bedelsiz sermaye artırımı, şirketin iç kaynaklarından ortaklara karşılıksız yeni pay vermesidir.

Pay adedi artar, fiyat teorik olarak aynı oranda ayarlanır; toplam değer tek başına artmaz. Bedelli artırımda ise ortaklar yeni pay için para öder.

İlgili: Hisse Senedi, Piyasa Değeri

Bilanço nedir?

Bilanço, bir şirketin belirli bir tarihteki varlıklarını, borçlarını ve özsermayesini gösteren finansal tablodur.

Temel denklem: varlıklar = borçlar + özsermaye. Bir anın fotoğrafıdır; dönem performansı için gelir tablosu ve nakit akış tablosuyla birlikte okunur.

İlgili: Gelir Tablosu, Nakit Akış Tablosu

Borç/Özsermaye nedir?

Borç/özsermaye oranı, şirketin borçlarının özsermayesine oranıdır ve finansal kaldıracı gösterir.

Yüksek oran faiz artışına ve gelir düşüşüne karşı kırılganlığı artırır. Kabul edilebilir düzey sektöre göre değişir.

İlgili: Cari Oran, Kaldıraç

Cari Oran nedir?

Cari oran, dönen varlıkların kısa vadeli yükümlülüklere bölünmesiyle bulunur ve şirketin kısa vadeli borçlarını ödeme gücünü ölçer.

Genel olarak 1'in altı kısa vadeli ödeme baskısına işaret edebilir; ancak perakende gibi hızlı nakit döndüren sektörlerde düşük oran normal olabilir.

İlgili: Likidite, Bilanço

Endeks nedir?

Endeks, belirli bir piyasanın veya grubun genel performansını tek sayıyla özetleyen, seçilmiş varlıklardan oluşan göstergedir.

BIST 100, Borsa İstanbul'daki büyük şirketlerin performansını yansıtır. Endeksin kendisi alınamaz; ona bağlı fon veya türev ürünlerle izlenir.

İlgili: Endeks Fonu, BYF (Borsa Yatırım Fonu / ETF)

F/K Oranı nedir?

F/K (Fiyat/Kazanç) oranı, hisse fiyatının hisse başına kâra bölünmesiyle bulunur ve yatırımcının bir birim kâr için ne kadar ödediğini gösterir.

Tek başına 'ucuz' ya da 'pahalı' demez: büyüme, sektör, faiz ortamı ve kârın kalıcılığı bağlamında yorumlanır. Zararda olan şirketlerde anlamlı değildir.

İlgili: PD/DD Oranı, Hisse Başına Kâr (HBK), FD/FAVÖK

FAVÖK nedir?

FAVÖK, faiz, amortisman ve vergi öncesi kârdır; şirketin faaliyetlerinden ürettiği nakde yakın kazancı ölçmek için kullanılır.

Sermaye yapısı ve vergi farklarını ayıklayarak şirketleri karşılaştırmayı kolaylaştırır. Yatırım harcaması gerektiren sektörlerde yanıltıcı olabilir, çünkü amortismanın arkasındaki gerçek harcamayı göstermez.

İlgili: Net Kâr, FD/FAVÖK

FD/FAVÖK nedir?

FD/FAVÖK, firma değerinin FAVÖK'e oranıdır ve borç yapısından bağımsız bir değerleme çarpanıdır.

Farklı borçluluktaki şirketleri aynı sektörde karşılaştırmak için sık kullanılır. Çarpanlar sektörler arasında doğrudan karşılaştırılmaz.

İlgili: Firma Değeri, FAVÖK

Firma Değeri nedir?

Firma değeri, piyasa değerine net borcun eklenmesiyle bulunan ve şirketin tamamının edinme maliyetini gösteren değerdir.

Formül: firma değeri = piyasa değeri + net borç (borç − nakit). Borç yapıları farklı şirketleri karşılaştırmak için piyasa değerinden daha sağlıklıdır.

İlgili: Piyasa Değeri, FD/FAVÖK

Gelir Tablosu nedir?

Gelir tablosu, şirketin bir dönemdeki gelirlerini, giderlerini ve sonuçta oluşan kâr ya da zararını gösterir.

Satış gelirinden başlayıp brüt kâr, faaliyet kârı ve net kâra uzanır. Kârın hangi kalemden geldiği, sürdürülebilirliğini anlamak için önemlidir.

İlgili: Net Kâr, Bilanço

Halka Arz nedir?

Halka arz, bir şirketin paylarını ilk kez yatırımcılara satışa sunarak borsada işlem görmeye başlamasıdır.

Şirket sermaye toplar, ortaklar payını değerlendirebilir. Yatırımcı açısından fiyatlamanın makul olup olmadığı, izahnamedeki finansal bilgilerle değerlendirilmelidir; halka arz olması tek başına kâr anlamına gelmez.

İlgili: Hisse Senedi, Piyasa Değeri

Hisse Başına Kâr (HBK) nedir?

Hisse başına kâr, şirketin net kârının dolaşımdaki hisse sayısına bölünmesiyle bulunur.

F/K oranının paydasıdır. Bedelsiz sermaye artırımı gibi hisse sayısını değiştiren olaylarda geçmiş veriler düzeltilerek karşılaştırılır.

İlgili: F/K Oranı, Net Kâr

Hisse Senedi nedir?

Hisse senedi, bir anonim şirketin sermayesinin küçük bir payını temsil eden ve sahibine ortaklık hakkı veren menkul kıymettir.

Hissedar şirketin kâr payına ve ortaklar kurulundaki oy haklarına sahip olur, ancak şirketin zararını da sermaye payı oranında üstlenir. Fiyat, şirketin gelecekteki beklentileri ve piyasa koşullarıyla oluşur.

İlgili: Temettü (Kâr Payı), Piyasa Değeri, Halka Arz

Nakit Akış Tablosu nedir?

Nakit akış tablosu, şirketin bir dönemde faaliyetlerden, yatırımlardan ve finansmandan ne kadar nakit girdiği ve çıktığını gösterir.

Kâr muhasebe verisidir, nakit gerçektir: kârlı görünen bir şirket nakit sıkıntısı yaşayabilir. Faaliyetlerden nakit akışının kâra yakınlığı kalite göstergesidir.

İlgili: Gelir Tablosu, Bilanço

Net Kâr nedir?

Net kâr, şirketin gelirlerinden tüm giderler, faiz ve vergiler düşüldükten sonra kalan tutardır.

Gelir tablosunun son satırıdır. Tek seferlik kalemler (varlık satışı, kur farkı) net kârı olduğundan iyi ya da kötü gösterebilir; kalıcı performans için faaliyet kârına da bakılır.

İlgili: FAVÖK, Hisse Başına Kâr (HBK)

Özsermaye Kârlılığı (ROE) nedir?

Özsermaye kârlılığı (ROE), net kârın özsermayeye bölünmesiyle bulunur ve ortakların koyduğu sermayeyle ne kadar kâr üretildiğini gösterir.

Yüksek ROE, yüksek borçla da sağlanmış olabilir; bu yüzden borçluluk oranlarıyla birlikte okunmalıdır.

İlgili: PD/DD Oranı, Borç/Özsermaye

PD/DD Oranı nedir?

PD/DD, piyasa değerinin defter değerine (özsermayeye) bölünmesiyle bulunur ve şirketin muhasebe değerine kıyasla ne fiyatlandığını gösterir.

Bankalar ve varlık ağırlıklı şirketler için daha anlamlıdır. Düşük PD/DD ucuzluk değil, düşük kârlılık beklentisini de yansıtıyor olabilir.

İlgili: F/K Oranı, Özsermaye Kârlılığı (ROE)

Piyasa Değeri nedir?

Piyasa değeri, bir şirketin hisse fiyatı ile dolaşımdaki toplam hisse sayısının çarpımıdır.

Piyasanın şirkete verdiği toplam değerdir. Şirketin borcunu içermez; borç dâhil değerlendirmek için firma değeri kullanılır.

İlgili: Firma Değeri, F/K Oranı

Temettü (Kâr Payı) nedir?

Temettü, şirketin dönem kârının bir kısmını ortaklarına nakit veya hisse olarak dağıtmasıdır.

Dağıtılan temettü hisse fiyatından düşer, değer yaratmaz; şirketin kasasındaki para ortağın cebine geçer. Temettü verimi, hisse başına temettünün fiyata oranıdır.

İlgili: Hisse Senedi, Net Kâr

Borsa ve emirler

Açığa Satış nedir?

Açığa satış, sahip olunmayan bir varlığı ödünç alıp satmak ve fiyat düştüğünde geri alarak kapatmaktır.

Fiyat yükselirse zarar teorik olarak sınırsızdır, çünkü fiyatın üst sınırı yoktur. Uygulanabilirliği ve kuralları piyasaya göre değişir; deneyimsiz yatırımcı için yüksek risklidir.

İlgili: Kaldıraç, Marjin (Teminat)

Alış-Satış Farkı (Spread) nedir?

Spread, bir varlığın en iyi alış ve en iyi satış fiyatı arasındaki farktır ve işlemin örtük maliyetidir.

Likit piyasalarda dar, likit olmayanlarda geniştir. Sık işlem yapanlar için komisyon kadar önemlidir.

İlgili: Likidite, İşlem Hacmi

İşlem Hacmi nedir?

İşlem hacmi, belirli bir sürede el değiştiren hisse adedi veya parasal tutardır.

Hacim, bir fiyat hareketinin ne kadar katılımla gerçekleştiğini gösterir. Düşük hacimli hareketler daha az güvenilir sayılır.

İlgili: Likidite, Alış-Satış Farkı (Spread)

Kaldıraç nedir?

Kaldıraç, borç ya da teminat kullanarak elinizdeki sermayenin üzerinde pozisyon açmaktır; hem kazancı hem kaybı büyütür.

Varsayımsal örnek: 10 kat kaldıraçta fiyatın %10 ters hareketi sermayenin tamamını silebilir. Kayıp, yatırılan tutarı aşabilir.

İlgili: Marjin (Teminat), Açığa Satış, Borç/Özsermaye

Limit Emir nedir?

Limit emir, belirlenen fiyattan ya da daha iyi fiyattan gerçekleşmesi istenen emirdir.

Fiyat kontrolü sağlar ama gerçekleşme garantisi vermez; fiyat limitinize ulaşmazsa emir bekler.

İlgili: Piyasa Emri, Zarar Durdur (Stop) Emri

Lot nedir?

Lot, borsada işlem görürken kullanılan en küçük işlem miktarı birimidir.

Borsa İstanbul'da hisse senetlerinde 1 lot 1 paya karşılık gelir. Diğer enstrümanlarda lot büyüklüğü farklı olabilir; işlemden önce ürün şartlarını kontrol edin.

İlgili: Hisse Senedi

Marjin (Teminat) nedir?

Marjin, kaldıraçlı bir pozisyonu açık tutmak için hesapta bulundurulması gereken teminat tutarıdır.

Hesap değeri gerekli seviyenin altına inerse teminat tamamlama çağrısı yapılır ya da pozisyon zorla kapatılabilir.

İlgili: Kaldıraç

Opsiyon nedir?

Opsiyon, sahibine bir varlığı belirli bir fiyattan belirli bir tarihte alma ya da satma hakkı veren, yükümlülük getirmeyen sözleşmedir.

Alıcının azami kaybı ödediği primdir; satıcının kaybı ise çok daha büyük olabilir. Zaman geçtikçe opsiyonun değeri aşınır.

İlgili: VİOP (Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası)

Piyasa Emri nedir?

Piyasa emri, fiyat belirtmeden mevcut en iyi fiyattan hemen gerçekleşmesi istenen alım veya satım talimatıdır.

Hızlı gerçekleşir ama fiyat garantisi vermez; hacmin düşük olduğu hisselerde beklenenden kötü fiyattan dolum olabilir.

İlgili: Limit Emir, Alış-Satış Farkı (Spread)

Takas nedir?

Takas, bir borsa işleminden sonra hisse ile paranın alıcı ve satıcı arasında fiilen el değiştirmesi sürecidir.

İşlem günü ile takas günü aynı değildir; takas süresi piyasaya ve ürüne göre değişir. Takas, ilgili merkezî kuruluş aracılığıyla yapılır.

İlgili: Hisse Senedi

Tavan ve Taban nedir?

Tavan ve taban, bir hissenin bir işlem günü içinde çıkabileceği en yüksek ve inebileceği en düşük fiyat sınırlarıdır.

Sınırlar borsa kurallarıyla belirlenir ve değişebilir. Sınırda kilitlenen hissede alış veya satış emrinin gerçekleşmesi garanti değildir.

İlgili: İşlem Hacmi, Likidite

VİOP (Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası) nedir?

VİOP, Borsa İstanbul'da vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin işlem gördüğü türev piyasadır.

Türev ürünler dayanak varlığın fiyatına bağlıdır ve çoğunlukla kaldıraç içerir. Kısa sürede yüksek zarar potansiyeli taşıdıkları için ürün şartlarının bilinmesi şarttır.

İlgili: Opsiyon, Kaldıraç

Zarar Durdur (Stop) Emri nedir?

Zarar durdur emri, fiyat belirlenen seviyeye geldiğinde otomatik olarak devreye giren ve olası zararı sınırlamayı amaçlayan emirdir.

Hızlı fiyat hareketlerinde ve açılış boşluklarında tetiklenen fiyattan farklı bir fiyatta gerçekleşebilir. Önceden belirlenmiş bir çıkış planının parçasıdır, kâr garantisi değildir.

İlgili: Limit Emir, Risk Bütçesi

Risk ve portföy

Beta nedir?

Beta, bir varlığın getirisinin piyasa getirisine ne kadar duyarlı olduğunu gösteren ölçüdür.

Beta 1 ise varlık ortalama piyasayla birlikte hareket eder; 1'den büyükse piyasadan daha sert, küçükse daha yumuşak dalgalanır. Geçmiş veriden hesaplanır, geleceği garanti etmez.

İlgili: Volatilite, Korelasyon

Düzenli Alım (DCA) nedir?

Düzenli alım, fiyattan bağımsız olarak belirli aralıklarla sabit tutarla yatırım yapma yöntemidir.

Zamanlama riskini azaltır ve disiplin sağlar; ancak düşen bir varlıkta kaybı engellemez ve toplu yatırımdan her zaman daha iyi sonuç vermez.

İlgili: Rebalans (Yeniden Dengeleme), Yatırım Vadesi

Korelasyon nedir?

Korelasyon, iki varlığın fiyat hareketlerinin birbirine ne kadar benzediğini −1 ile +1 arasında gösteren ölçüdür.

+1 aynı yönde, −1 zıt yönde, 0 ilişkisiz hareket demektir. Korelasyonlar sabit değildir; kriz dönemlerinde birçok varlık aynı anda düşebilir.

İlgili: Çeşitlendirme, Beta

Maksimum Düşüş (Drawdown) nedir?

Maksimum düşüş, bir yatırımın belirli bir dönemde zirveden dibe yaşadığı en büyük yüzde değer kaybıdır.

Yatırımcının gerçekte ne kadar acı çekeceğini gösterdiği için bir stratejinin savunulabilir olup olmadığını anlamada getiriden daha öğreticidir. %50 düşüşten çıkmak için %100 yükseliş gerekir.

İlgili: Risk, Sharpe Oranı

Risk Bütçesi nedir?

Risk bütçesi, portföyün toplamda ve her bir pozisyonda katlanılmaya razı olunan azami kaybın önceden belirlenmesidir.

Örneğin 'tek bir fikirde sermayenin en çok belirli bir yüzdesini kaybetmeyi göze alırım' kuralı. Önceden yazılı olması, zor anda duygusal karar vermeyi azaltır.

İlgili: Zarar Durdur (Stop) Emri, Risk, Varlık Dağılımı

Sharpe Oranı nedir?

Sharpe oranı, bir yatırımın risksiz getirinin üzerinde sağladığı ek getirinin, aldığı toplam riske (standart sapmaya) bölünmesiyle bulunur.

Birim risk başına getiriyi ölçerek farklı stratejileri karşılaştırır. Getiriler normal dağılmıyorsa ve aşırı kayıp ihtimali varsa tek başına yanıltıcı olabilir.

İlgili: Volatilite, Maksimum Düşüş (Drawdown)

Yatırım araçları

Bono nedir?

Bono, vadesi bir yıl veya daha kısa olan borç senedidir.

Genellikle iskontolu satılır ve vadede nominal değer ödenir. Kısa vadeli olduğu için faiz riski tahvile göre daha düşüktür.

İlgili: Tahvil

BYF (Borsa Yatırım Fonu / ETF) nedir?

BYF, bir endeksi veya varlık grubunu izleyen ve hisse gibi borsada alınıp satılabilen yatırım fonudur.

Düşük maliyetle çeşitlendirme sağlar. Yine de bağlı olduğu endeksin tüm riskini taşır; takip hatası ve işlem hacmi dikkate alınmalıdır.

İlgili: Endeks Fonu, Yatırım Fonu, Endeks

Endeks Fonu nedir?

Endeks fonu, belirli bir endeksin bileşimini taklit ederek o endeksin getirisini yakalamayı hedefleyen fondur.

Aktif yönetilen fonlara göre genellikle daha düşük ücretlidir. Endeks düşerse fon da düşer.

İlgili: BYF (Borsa Yatırım Fonu / ETF), Endeks

Mevduat nedir?

Mevduat, bankaya belirli bir faiz karşılığında bırakılan paradır.

Hesaplar yasal sınırlar içinde mevduat sigortası kapsamında olabilir; limit ve koşullar için güncel mevzuata bakın. Getirisi nominaldir; reel getiri enflasyona bağlıdır.

İlgili: Faiz, Reel Getiri

Para Piyasası Fonu nedir?

Para piyasası fonu, kısa vadeli borçlanma araçlarına ve mevduata yatırım yapan düşük dalgalanmalı fon türüdür.

Nakdin kısa süre değerlendirilmesinde kullanılır. Düşük riskli olması getiri veya anapara garantisi anlamına gelmez.

İlgili: Yatırım Fonu, Likidite

Tahvil nedir?

Tahvil, bir devletin veya şirketin vadesi bir yıldan uzun olan borç senedidir; ihraççı belirli aralıklarla faiz ve vadede anaparayı öder.

Faizler yükselince mevcut tahvillerin fiyatı düşer, faizler düşünce yükselir. Kredi riski (ihraççının ödeyememesi) ve faiz riski taşır. Vadesi bir yıldan kısa olanlara bono denir.

İlgili: Bono, Verim Eğrisi

Yatırım Fonu nedir?

Yatırım fonu, birçok yatırımcının parasını havuzlayıp profesyonel bir yönetici aracılığıyla çeşitli varlıklara yatıran kolektif yatırım aracıdır.

Fon türü (para piyasası, hisse, borçlanma araçları, karma) riski belirler. Yönetim ücreti ve diğer giderler getiriden düşülür; fon izahnamesi ve yatırımcı bilgi formu okunmalıdır.

İlgili: BYF (Borsa Yatırım Fonu / ETF), Endeks Fonu, Para Piyasası Fonu

Davranış ve yöntem

Aşırı Uyum (Overfitting) nedir?

Aşırı uyum, bir stratejinin geçmiş verideki tesadüfi örüntülere fazla ayarlanması ve yeni veride çalışmamasıdır.

Çok sayıda parametre denenip en iyi sonuç seçildiğinde ortaya çıkar. Çaresi, ayrılmış (görülmemiş) veride sınamak ve basit kurallar tercih etmektir.

İlgili: Geriye Dönük Test (Backtest)

Boğa ve Ayı Piyasası nedir?

Boğa piyasası fiyatların uzun süre yükseldiği, ayı piyasası ise belirgin biçimde düştüğü dönemlerdir.

Yaygın kabul gören eşik zirveden %20 düşüştür, ancak kesin bir bilimsel tanım yoktur. Dönemler ancak geriye bakınca net ayırt edilir.

İlgili: Düzeltme, Volatilite

Destek ve Direnç nedir?

Destek, fiyatın düşüşte durma eğiliminde olduğu; direnç ise yükselişte takıldığı geçmiş fiyat bölgeleridir.

Bölgeler kesin çizgi değil, aralıktır ve kırıldıklarında rol değiştirebilir. Geçmişte işe yaraması geleceğe garanti vermez.

İlgili: Teknik Analiz

Düzeltme nedir?

Düzeltme, yükseliş eğilimindeki bir piyasanın zirveden yaklaşık %10 ila %20 geriye çekilmesidir.

Sağlıklı bir yükselişin içinde sık görülür. Düzeltmenin nerede biteceği önceden bilinemez; bu yüzden risk bütçesi baştan belirlenir.

İlgili: Boğa ve Ayı Piyasası, Maksimum Düşüş (Drawdown)

FOMO nedir?

FOMO (fırsatı kaçırma korkusu), yükselen bir varlığa, yeterince araştırmadan sırf geride kalmamak için girme dürtüsüdür.

Genellikle zirveye yakın girişlere yol açar. Önceden yazılmış bir yatırım planı ve risk bütçesi en etkili çaredir.

İlgili: Sürü Psikolojisi, Risk Bütçesi

Geriye Dönük Test (Backtest) nedir?

Geriye dönük test, bir kuralın veya stratejinin geçmiş veriye uygulandığında nasıl sonuç vereceğinin simüle edilmesidir.

Geçmiş sonuç geleceği garanti etmez. İşlem maliyetleri, kayma ve veri sızıntısı hesaba katılmazsa sonuçlar olduğundan iyi görünür.

İlgili: Aşırı Uyum (Overfitting), Maksimum Düşüş (Drawdown)

Hareketli Ortalama nedir?

Hareketli ortalama, son belirli sayıdaki dönemin fiyatlarının ortalamasını her yeni dönemde güncelleyerek fiyat eğilimini yumuşatan göstergedir.

Geriden gelen bir göstergedir: eğilim değişikliğini geç bildirir. Kısa ve uzun dönemli ortalamaların kesişimi sık kullanılır, ancak yatay piyasada çok sayıda yanlış sinyal üretir.

İlgili: Teknik Analiz, RSI (Göreceli Güç Endeksi)

Hayatta Kalma Yanlılığı nedir?

Hayatta kalma yanlılığı, yalnızca başarılı olanları görüp başarısız olup kaybolanları göz ardı ederek yanlış genelleme yapmaktır.

Kapanan fonlar veya delisted hisseler verisetinden çıkarsa ortalama getiri olduğundan yüksek görünür.

İlgili: Geriye Dönük Test (Backtest)

Kayıptan Kaçınma nedir?

Kayıptan kaçınma, aynı büyüklükteki kaybın acısının kazancın hazzından daha güçlü hissedilmesi eğilimidir.

Kaybeden pozisyonu 'başa baş olsun' diye tutmaya, kazananı ise erken satmaya yol açabilir. Çıkış kuralının önceden yazılması bu etkiyi azaltır.

İlgili: Teyit Yanlılığı, Risk Bütçesi

RSI (Göreceli Güç Endeksi) nedir?

RSI, son fiyat hareketlerinin hızını ve büyüklüğünü 0 ile 100 arasında ölçen bir momentum göstergesidir.

Geleneksel olarak 70 üzeri aşırı alım, 30 altı aşırı satım olarak okunur; ancak güçlü bir eğilimde gösterge uzun süre bu bölgelerde kalabilir. Tek başına al-sat kararı vermez.

İlgili: Teknik Analiz, Hareketli Ortalama

Sürü Psikolojisi nedir?

Sürü psikolojisi, yatırımcıların kendi analizi yerine çoğunluğun davranışını taklit etme eğilimidir.

Balonların şişmesine ve panik satışlarına katkıda bulunur. Kalabalığın kararı doğrulama değildir; tez kendi verinize dayanmalıdır.

İlgili: FOMO, Teyit Yanlılığı

Teknik Analiz nedir?

Teknik analiz, geçmiş fiyat ve hacim verilerinden örüntüler çıkararak gelecekteki olası hareketleri değerlendirmeye çalışan yöntemdir.

Göstergeler olasılıkları yorumlamaya yardım eder, kesinlik vermez. Tek göstergeye bağlı karar vermek ve geçmişe uydurulmuş kurallara güvenmek sık yapılan hatalardandır.

İlgili: Temel Analiz, Hareketli Ortalama, RSI (Göreceli Güç Endeksi)

Temel Analiz nedir?

Temel analiz, bir varlığın değerini şirket finansalları, sektör ve ekonomik koşullar gibi temel etkenlerle değerlendirme yöntemidir.

Amaç, piyasa fiyatı ile hesaplanan makul değer arasındaki farkı anlamaktır. Varsayımlar (büyüme, iskonto oranı) sonucu çok etkiler; bu yüzden aralık ve senaryo ile çalışılır.

İlgili: Teknik Analiz, F/K Oranı, Bilanço

Teyit Yanlılığı nedir?

Teyit yanlılığı, mevcut görüşü destekleyen bilgilere ağırlık verip karşıt bilgileri küçümseme eğilimidir.

Yatırım tezini çürütecek kanıtı aktif olarak aramak, yanlılığı azaltmanın pratik yoludur.

İlgili: Sürü Psikolojisi

Kripto ve yapay zekâ

Blokzincir nedir?

Blokzincir, işlemlerin zaman damgalı bloklar hâlinde kaydedildiği, birçok bilgisayarda kopyalanan ve geriye dönük değiştirilmesi zor bir kayıt sistemidir.

Güveni merkezî bir kurum yerine ağın kendisi sağlar. Her blokzincir uygulaması yatırım değeri taşıdığı anlamına gelmez.

İlgili: Kripto Varlık

Büyük Dil Modeli (LLM) nedir?

Büyük dil modeli, çok büyük metin verisiyle eğitilmiş, metin anlayıp üretebilen yapay zekâ modelidir.

Araştırmayı hızlandırmada yararlıdır ama kaynağı doğrulamadan verdiği rakam veya olguya güvenilmemelidir. Çıktı bir yatırım tavsiyesi değil, doğrulanması gereken bir taslaktır.

İlgili: Yapay Zekâ Halüsinasyonu, Prompt

Kripto Varlık nedir?

Kripto varlık, kriptografi ve dağıtık defter teknolojisi kullanılarak oluşturulan, merkezî bir otoriteye bağlı olmayan dijital varlıktır.

Fiyatları çok oynaktır ve düzenleme ülkeden ülkeye farklıdır. Saklama (cüzdan, borsa) ve güvenlik riski kullanıcıya aittir.

İlgili: Blokzincir, Stablecoin, Volatilite

Prompt nedir?

Prompt, bir yapay zekâ modeline verilen talimat veya sorudur; çıktının kalitesini büyük ölçüde belirler.

İyi bir prompt rolü, görevi, kullanılacak veriyi ve çıktı biçimini açıkça tanımlar; modelden kaynak göstermesini ve emin olmadığını belirtmesini istemek güvenilirliği artırır.

İlgili: Büyük Dil Modeli (LLM), Yapay Zekâ Halüsinasyonu

Stablecoin nedir?

Stablecoin, değerini genellikle bir para birimine (çoğunlukla dolar) sabitlemeyi hedefleyen kripto varlıktır.

Sabit değer, arkasındaki rezervlerin ve ihraççının güvenilirliğine bağlıdır; bu bağ koparsa fiyat hedefin altına sapabilir.

İlgili: Kripto Varlık

Yapay Zekâ Halüsinasyonu nedir?

Halüsinasyon, yapay zekâ modelinin gerçekte olmayan bir bilgiyi kendinden emin bir dille doğruymuş gibi üretmesidir.

Finansta uydurma rakam, kaynak veya tarih ciddi karara yol açabilir. Önlem: çıktıdaki her sayıyı birincil kaynaktan doğrulamak.

İlgili: Büyük Dil Modeli (LLM), Prompt